Φώτης Τερζάκης & Τάκης Ι. Θεοδωρακέας, Η αφήγηση της φιλοσοφίας.Μια κοινωνική ιστορία τής δυτικής σκέψης – τόμος Α΄: Αρχαία φιλοσοφία (Αλεξάνδρεια: Αθήνα 2025)
Πόσο καλά γνωρίζουμε την αρχαία φιλοσοφία; Η βαθιά συμπλοκή της με μυθικές παραδόσεις και τελετουργικά, με εικόνες του κόσμου και πρακτικές ξένες στο διαφωτιστικό μας πνεύμα, απαιτεί μια διεισδυτική ματιά κάτω από τον αφηρημένο σκελετό των ιδεών και βαθιά στις αρθρώσεις μιας κοινωνίας πολύ διαφορετικής από τη δική μας.
Σε αυτό τον κόσμο μάς ξεναγεί το βιβλίο των Φώτη Τερζάκη και Τάκη Ι. Θεοδωρακέα που κυκλοφόρησε πρόσφατα με τίτλο Η αφήγηση της φιλοσοφίας. Μια κοινωνική ιστορία της δυτικής σκέψης – τόμος Α΄: Αρχαία φιλοσοφία. Είναι, όπως δηλώνεται, ο πρώτος από τους σχεδιαζόμενους τρεις τόμους μιας συνολικής Ιστορίας της Φιλοσοφίας (με δεύτερο τόμο τη «Μεσαιωνική και νεότερη φιλοσοφία» και τρίτο τόμο τη «Σύγχρονη φιλοσοφία») – ένα τόλμημα που, πρέπει να πούμε, ανάλογό του δεν έχει επιχειρηθεί εδώ και πολλές δεκαετίες από έλληνα συγγραφέα.
Στις 510 σελίδες του ανά χείρας τόμου, σε τρεις μεγάλες ενότητες, ξετυλίγεται η ελληνική και λατινική σκέψη της αρχαιότητας, από την συγκρότηση του εννοιακού σκέπτεσθαι στην ιωνική πόλη μέχρι τη διαμόρφωση της χριστιανικής θεολογίας στο πρώιμο Βυζάντιο. Μια πρώτη, επιτροχάδην προσέγγιση του τόμου δείχνει ότι έχουμε στα χέρια μας ένα πολύπλοκα υφασμένο αφήγημα που συνιστά μια δυναμική και διευρυμένη οπτική του φιλοσοφικού σκέπτεσθαι, ακολουθώντας την τεθλασμένη πορεία των εννοιών και δείχνοντας την αμφίδρομη σχέση της σκέψης με τις υλικές, ιστορικές και κοινωνικές πραγματικότητες.
Η αφήγηση είναι διαποτισμένη από κοινωνική ιστορία, θρησκειολογικές και ανθρωπολογικές παρεκβάσεις, επιδιώκοντας να αναδείξει τη γένεση των ιδεών μέσ’ από συλλογικές εμπειρίες εποχών καθώς διασχίζουν τον ιστορικό χρόνο και μεταβάλλονται μαζί του.
Ο εστιασμός στη δυτική σκέψη δεν προϋποθέτει μια οπτική πολιτισμικής ανωτερότητας. Δεν είναι μια θριαμβευτική αφήγηση «προόδου» με απαρχή την αρχαία Ελλάδα· αντίθετα, δίνεται έμφαση σε ρήξεις, μετατοπίσεις και ασυνέχειες, κρατώντας αποστάσεις τόσο από ελληνοκεντρικές εμμονές όσο και από τον μύθο της δυτικής ανωτερότητας, αποδομώντας οποιαδήποτε έννοια πολιτισμικής υπεροχής που θα πρόβαλλε μια ενιαία και αδιάσπαστη ουσία «Δύσης».
Η δομή της εξιστόρησης είναι χρονολογική. Ο αφηγηματικός ρυθμός κάνει την ανάγνωση απολαυστική, και προσιτή ακόμα και σε όποιον δεν είναι σε βάθος εξοικειωμένος με τη φιλοσοφική γλώσσα. Αποφεύγει επίσης τον ιδεαλιστικό μύθο της αυτονομίας των ιδεών: επιλέγοντας την κοινωνική προσέγγιση, δείχνει ότι η μετάβαση «από τον μύθο στον λόγο» δεν είναι μια καθαρά λογική πρόοδος· συνδέεται με την ανάδυση της πόλης-κράτους, τη γραφή, την αγορά, τις νέες μορφές δημόσιου βίου. Χωρίς να πέφτει στην παγίδα να παρουσιάσει τις ιδέες ως απλές «αντανακλάσεις» κοινωνικών δομών, αναδεικνύει την εσωτερική, λογική και μεθοδική τους ανάπτυξη.
Υπογραμμίζει ταυτόχρονα τη σχέση σκέψης και εξουσίας, πολιτικής οργάνωσης, ταξικών ιεραρχιών, θεσμών και κοινωνικών μετασχηματισμών. Αντί να περιορίζεται αποκλειστικά σε έργα όπως τα σωζόμενα αποσπάσματα των Προσωκρατικών, οι διάλογοι του Πλάτωνα, τα έργα του Αριστοτέλη κ.ο.κ., ενσωματώνει μυθολογικές και κοσμογονικές παραδόσεις, θρησκευτικά ρεύματα (ορφισμός, πυθαγορισμός, ερμητισμός κτλ.), κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της πόλης-κράτους όσο και της επερχόμενης αυτοκρατορίας.
Με τον τρόπο αυτό οι στοχαστές δεν απομονώνονται από το περιβάλλον τους – οι Προσωκρατικοί π.χ. αναδεικνύονται μέσ’ από τα εμπορικά δίκτυα του ιωνικού κόσμου, των πολιτικών μετασχηματισμών, της κρίσης της παραδοσιακής μυθολογικής κοσμοεικόνας· οι ελληνιστικές φιλοσοφίες από την παρακμή του πολιτικού παραδείγματος· οι Νεοπλατωνικοί από το αυξανόμενο αίσθημα δυσφορίας μέσα στον ιστορικό κόσμο και την άνοδο μιας ελπίδας απολύτρωσης…
Ο συνδυασμός στοχαστικής και αφηγηματικής προσέγγισης με συστηματική θεωρία και ανάλυση, και με όλες τις αναγκαίες παραπομπές, καθιστούν το βιβλίο ιδεώδες εγχειρίδιο για τον σπουδαστή, αλλά και όποιον επιθυμεί να μάθει και να στοχαστεί χωρίς να αισθάνεται ότι υστερεί σε φιλοσοφική επάρκεια. Αντίθετα, έχουμε μπροστά μας μια πλήρως χαρτογραφημένη περιπέτεια των εννοιών μέσα σε ένα επιμελώς φιλοτεχνημένο ιστορικό, κοινωνικό, πολιτισμικό τοπίο.
